آیا می توان به یک فرد غیر معصوم گفت «امام»؟ و بر این اساس، آیا دست به تحریف روایاتی نزده ایم که تعداد ائمه (ع) را دوازده تا و همگی را از قریش می داند؟ واژه امام، در ادبیات کلامی و سیاسی اسلام، به شکل توقیفی نیستب، یعنی برای امام جماعت، امام جمعه، و حتی امام جائر نیز استفاده می شود؛ فی المثل در قرآن برای سران موثر در جامعه کفر، اصطلاح ائمة الکفر به کار رفته است. بنابر این کاربرد امام در مورد پیشوای جامعه اسلامی که از سوی امام زمان مورد نصب عام قرار گرفته است، قطعا بلا اشکال بلکه بسیار مفید و حتی ضروری است. در طول تاریخ اسلام، برخی از علمای اهل سنت به امام معروف شده اند؛ از جمله محمد غزالی، فخر رازی و ...؛ اما در میان شیعه، این واژه بیشتر برای ائمه معصومین منصوصین به کار رفته است و کمتر برای یک فرد غیر معصوم به کار رفته است. شاید دلیل اصلی آن هم این بوده است که امام بیشتر به معنای رهبری سیاسی و استراتژیک جامعه است و در دوران غیبت کبرا، شیعیان در اقلیت مطلق و تقیه شدیدی به سر می بردند و زمینه امامت علنی از سوی علمای شیعه نبوده است. اینک به بررسی امکان کاربرد کلمه امام بر یک فرد غیر معصوم می پردازیم؛ به این معنا که آیا کلمه «امام» یک مفهوم «توقیفی» است و فقط باید از ناحیه شرع مقدس برای فردی به کار رود تا ما هم بتوانیم آن را در همان مورد به کار ببریم، یا می توان در موارد غیر منصوص هم به کار برد؟

۱. کاربرد واژه «امام» در قرآن: کلمه امام در قرآن از یک منظر، در چهار مورد به کار رفته است؛

الف. امام؛ به معنای مقامی خاص که فراتر از مقام نبوت، رسالت و حتی خلیل بودن است؛ مانند «وَ إِذِ ابْتَلى‏ إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً» بقره، ۱۴۴. مصداق برجسته امام در این معنا، حضرت رسول خاتم و امیرالمومنین هستند؛ و حساب۱ همه مخلوقات در محضر آنان است؛ این معنا از امام، توقیفی و وابسته به اجازه الهی است و در دین اسلام فقط بر ۱۳ یا چهارده معصوم صدق می کند و بس.

ب. امام؛ به معنای رهبری و پیشوایی دینی و سیاسی گروهی از مومنین؛ خواه این رهبری از سوی یک فرد یا یک امت باشد.۲ «وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً» و نیز علامه طباطبایی در المیزان می گوید: «وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً" خواستيم آنان را پيشوا كنيم، تا ديگران به ايشان اقتدا كنند و در نتيجه پيشرو ديگران باشند، در حالى كه سالها تابع ديگران بودند» یعنی همان کسانی که خوار و ضعیف شمرده شده بودند و پیرو دیگران وادرا شده بودند، امام دیگران شدند. و مسلما اینها یک فرد نبودند، بلکه یک مجموعه و امت بودند. این معنا از امام، ظاهرا توقیفی نیست.

ج. امام؛ به معنای رهبری کافرین۳؛ «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ» قصص، ۴۱. این معنا از امام هم ظاهرا توقیفی نیست.

د. امام؛ به معنای الگو بودن یک کتاب برای هدایت: "وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى‏ إِماماً وَ رَحْمَةً" علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می گوید: «امام و رحمت بودن تورات به اين معنا است كه تورات كتابى است كه مى‏تواند مقتداى بنى اسرائيل باشد، و بنى اسرائيل بايد در اعمال خود از آن پيروى كنند، بدين جهت امام است، و بدين جهت كه مايه اصلاح نفوس مردم با ايمان است رحمت است.» ظاهرا این معنا هم توقیفی نباشد و بتوان کتاب قرآن یا نهج البلاغه و حتی صحیفه امام خمینی را هم امام دانست.

ه. امام؛ به معنای جلوداری هر چیزی: علاوه بر اینکه در ادبیات دینی، امام بر گروه خوبی از مردم اطلاق می شود، بر اساس روایات، هر چیزی امامی دارد، حتی زمین و امام زمین ها، سرزمین شیعیان است؛ ایران! «وَ إِنَّ لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ إِمَاماً وَ إِمَامُ الْأَرْضِ أَرْضٌ تَسْكُنُهَا الشِّيعَةُ...» كافي، ج ۸، ص ۲۱۲. این معنا از امام هم توقیفی نیست.

استدلال نخست: بر اساس آنچه از قرآن مجید برآمد، کاربرد لفظ امام، توقیفی نیست و حتی می تواند بر یک جمعی مثل قوم بنی اسرائیل که در برهی ای از زمان به دلیل صبر و یقین به آیات الهی، بر همه عالمیان برتری داده شدند، نیز به کار برده شود. به طور قطع، کاربرد واژه امام بر امت قبل از ظهور حضرت بقیت الله به دلیل شگفتی و ایمان اعجاب آور آنان، نیز صادق است. وقتی می توان به امت پیش از ظهور، امام گفت، حتما به امام و رهبرشان می توان امام گفت؛ یعنی امام خمینی و امام خامنه ای.

استدلال دوم: خداوند در چندین آیه، از جمله آیه ۲۴ سوره سجده می فرماید که ما از میان بنی اسرائیل، امامانی را قرار دادیم؛ «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ» نکته اول اینکه امام، انتصابی است نه انتخابی و کار خبرگان رهبری هم کشف ولیّ امر و امام امت است نه انتخاب وی. نکته دیگر اینکه از انبیاء بنی اسرائیل، تنها حضرت موسی اولوا العزم بوده اند ولی، مطابق این آیه، به غیر از ایشان هم گروهی از آنان امام بوده اند. از سویی، رَسُولِ اللَّهِ (ص) فرموده اند: «عُلَمَاءُ أُمَّتِي كَأَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ» مستدرک الوسائل، ج ۱۷، ۳۲۰. و اگر در حق کلام اهل بیت و قران ظلم و تسامح نکنیم باید اذعان کرد که همانطور که برخی از انبیاء بنی اسرائیل، امام بوده اند، برخی از علماء امت هم می توانند امام باشند؛ و قطعا امام خمینی و امام خامنه ای جزء بی نظیرترین و برترین علماء شیعه بوده اند که چنین بار سنگینی را به سبب لیاقت شان، بر دوششان نهاده اند؛ بار امامت امت اسلام و بلکه تمام مردم جهان.

۲.  کاربرد امام در روایات: در روایات زیادی کلمه امام، بر فرد غیر معصوم به کار رفته است که به چند نمونه آن اشاره می شود: «قُلْنَا لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (ع) إِمَامُ قَوْمٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فِي السَّفَرِ وَ لَيْسَ مَعَهُ مَاءٌ يَكْفِيهِ لِلْغُسْلِ أَ يَتَوَضَّأُ بَعْضُهُمْ وَ يُصَلِّي بِهِمْ قَالَ ...» کافی، ج ۳، ص ۶۶. سوال از امام صادق (ع) درباره نماز جمعه: «إِذَا كَانَ إِمَامٌ يَخْطُبُ فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ إِمَامٌ يَخْطُبُ فَهِيَ أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ...» كافي ج ۳ ص ۴۲۱. امام صادق (ع): «وَ عَلَى إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَدْفَعَ ثَمَنَهُ إِلَى مَوْلَاهُ مِنْ سَهْمِ الرِّقَاب» كافي، ج ۷، ص ۲۳۵. «فَإِنْ عَجَزَ الْمُكَاتَبُ فَلَا عَاقِلَةَ لَهُ إِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ» كافي، ج ۷، ص ۳۰۸. «وَ أَدَّى الْإِمَامُ قِيمَتَهُ إِلَى مَوْلَاهُ مِنْ بَيْتِ الْمَال»كافي ج ۷ ص ۲۳۵. مسلما در این روایات، منظور از امام، امام معصوم نیست یا دست کم اینکه منحصر در امام معصوم نیست؛ بلکه شامل کسانی امام جماعت، امام جمعه، یا امام اجتماع؛ مثل محمد بن ابوبکر که والی امام معصوم بودند نیز می شود.

مرتبط: چرا به غیر معصوم نگوییم امام؟ با رویکرد انتقادی.  چرا باید بگوییم "امام خامنه ای"؟ با رویکرد مثبت.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱. «وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ أَحْصَيْناهُ في‏ إِمامٍ مُبينٍ» یس، ۱۲. أَمِير الْمُؤْمِنِين (ع): «أَنَا وَ اللَّهِ الْإِمَامُ الْمُبِينُ أُبَيِّنُ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ وَرِثْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (ص).» بحارالأنوار، ج ۳۵، ۴۲۷.

۲. علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می گوید: «يعنى ما را توفيق ده تا در راه انجام خيرات و به دست آوردن رحمتت از يكديگر سبقت گيريم، در نتيجه ديگران كه دوستدار تقوايند از ما بياموزند و ما را پيروى كنند، هم چنان كه قرآن كريم درباره ايشان فرموده: "وَاسْتَبِقُوا الْخَيْرات" و نيز فرموده: "سابِقُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ" و گويا مراد از دعاى مورد بحث، اين است كه بندگان رحمان همه در صف واحدى باشند، مقدم بر صف ساير متقين. و به همين جهت كلمه "امام" را مفرد آورد و نفرمود: و اجعلنا للمتقين ائمة.» البته این تفسیر با معنای روایاتی که می فرماید که این آیه در حق فرزندان فاطمه نازل شده است، سازگار است، زیرا آنان مصداق اتم این معنا هستند.

۳. .وَ إِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا في‏ دينِكُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ توبه، ۱۲.

http://baharbia.blogfa.com/